Colemak: het redelijke alternatief voor QWERTY
Colemak is een letterindeling uit 2006 die zeventien toetsen ten opzichte van QWERTY verplaatst en de rest laat staan. De middelste rij wordt A R S T D H N E I O, en juist doordat er zoveel blijft liggen is de overstap milder dan bij Dvorak. De ontwerper, Shai Coleman, noemde het bewust een verbetering en geen revolutie.
Wat Colemak anders doet dan Dvorak
- Z, X, C en V blijven staan. Daardoor werken Ctrl + Z, X, C en V eenhandig zoals je gewend bent. Dat is de meest genoemde reden waarom mensen Colemak boven Dvorak kiezen.
- Er verhuizen minder toetsen. Ongeveer zeventien in plaats van bijna alles, en de meeste blijven op dezelfde hand.
- Caps Lock wordt Backspace. Een standaardonderdeel van de indeling: de nutteloosste toets van het bord krijgt de meest gebruikte correctiefunctie op de sterkste vinger. Je kunt dat losstaand aanzetten, ook zonder de rest van Colemak.
- Leestekens blijven grotendeels op hun plek, wat prettig is voor wie programmeert.
Levert het echt snelheid op?
Wees hier nuchter over. Wat je met een rekenmachine kunt aantonen, en wat niet:
| Claim | Status |
|---|---|
| Minder vingerbeweging dan QWERTY | Meetbaar waar; volgt rechtstreeks uit de letterfrequenties |
| Minder woorden waarbij één vinger twee letters achter elkaar doet | Meetbaar waar |
| Meer aanslagen op de middelste rij | Meetbaar waar |
| Je gaat er sneller van typen | Niet aangetoond in degelijk onderzoek |
| Het voorkomt RSI of polsklachten | Niet aangetoond; er zijn alleen persoonlijke verhalen |
Er bestaat geen goede gecontroleerde studie waarin dezelfde typisten met beide indelingen worden vergeleken over een lange periode. De statistieken over vingerafstand zijn echt, maar afstand is niet hetzelfde als tijd: typsnelheid wordt vooral bepaald door hoe goed je ritme en je automatismen zijn. Wie sneller wil worden, wint waarschijnlijk meer met gestructureerd oefenen — zie blind typen leren — dan met een andere indeling. Kies Colemak dus om comfort en nieuwsgierigheid, niet om een getal.
Colemak-DH
De meest gebruikte moderne variant heet Colemak-DH (ook wel "mod-DH"). Die verplaatst de D en de H naar posities die minder strekken vragen van de wijsvinger richting het midden van het bord. Op gestaffelde standaardtoetsenborden merk je dat maar beperkt; op ortholineaire en gesplitste borden, waar de kolommen recht onder elkaar staan, is het verschil duidelijker. Zie ortholineair toetsenbord en gesplitst toetsenbord.
Instellen per systeem
- Windows 11/10: Instellingen › Tijd en taal › Taal en regio › drie puntjes bij je taal › Taalopties › Toetsenbord toevoegen. Staat er een Colemak-optie in de lijst, kies die. Zo niet, dan installeer je het gratis indelingspakket van colemak.com, of maak je er zelf een met de Microsoft Keyboard Layout Creator.
- macOS: Systeeminstellingen › Toetsenbord › Invoerbronnen › Bewerk › + › Engels › Colemak. Die zit standaard in macOS.
- Linux: Instellingen › Toetsenbord › Invoerbronnen › Engels › Colemak. Vanaf de terminal:
setxkbmap us -variant colemak, ofcolemak_dhop systemen met een recente xkeyboard-config. - ChromeOS: Instellingen › Toetsenbord en invoer › Invoermethoden; Colemak staat bij de Engelse varianten.
- In de firmware: een programmeerbaar mechanisch bord met QMK of VIA slaat de indeling op in het toetsenbord zelf. Dan typ je Colemak op elke computer, ook op een werk-pc waar je niets mag installeren. Zie toetsen herprogrammeren.
Wisselen tussen indelingen gaat met Win + Spatie (Windows) of ⌃ + Spatie (macOS). Alle systemen op een rij staan op toetsenbordindeling wijzigen.
De eerste weken
Verwacht dat je de eerste dagen op een fractie van je snelheid zit; na een week of twee typ je bruikbaar, na een maand of twee zit je meestal weer op je oude niveau. Drie dingen die het proces bepalen:
- Niet halverwege terugvallen. Afwisselen tussen twee indelingen vertraagt beide. Houd één indeling aan en gebruik de wisselsneltoets alleen voor noodgevallen.
- Laat de opdruk met rust. Naar de toetsen kijken helpt je niet; het houdt je juist tegen.
- Kies één moment. Een rustige periode zonder deadlines maakt het verschil tussen doorzetten en afhaken.
Wie eerder een indelingswissel heeft meegemaakt, herkent dit patroon: het lijkt sterk op de overstap die veel Vlamingen maken van AZERTY naar QWERTY, beschreven op van AZERTY naar QWERTY overstappen.
Voor wie is het geschikt?
Twijfel je nog over welke indeling überhaupt bij je past, begin dan bij het overzicht op toetsenbordindeling of bij de standaard waar Nederland op werkt: US-International.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen Colemak en Colemak-DH?
Colemak-DH verplaatst de D en de H naar posities die minder zijwaartse strekking van de wijsvinger vragen. Op gesplitste en ortholineaire borden is het verschil merkbaar, op een gewoon toetsenbord is het klein.
Is Colemak beter dan Dvorak?
Voor de meeste mensen is de overstap makkelijker, omdat er minder toetsen verhuizen en de knip-plak-sneltoetsen blijven staan. In vingerafstand ontlopen de twee elkaar weinig.
Kan ik Colemak gebruiken zonder een nieuw toetsenbord te kopen?
Ja. Het is een software-indeling; je bestaande bord blijft gewoon werken. De opdruk klopt dan niet meer, wat bij blind typen geen probleem is.
Werkt Colemak ook goed voor het Nederlands?
De indeling is op het Engels afgestemd, maar de letterfrequenties liggen dicht genoeg bij elkaar. Accenten en speciale tekens veranderen niet; die blijven werken zoals in je gewone indeling.
Waarom wordt Caps Lock een Backspace?
Omdat Backspace een van de meest ingedrukte toetsen is en helemaal rechtsboven ligt, terwijl Caps Lock op de beste plek van het bord zit en zelden nodig is. Je kunt die ruil los van Colemak instellen.